Nazi Weltanschauung en de Ideologen

Uit Paraplu
Ga naar:navigatie, zoeken

Op deze site wordt vooral ingegaan op de rol van Dietrich Eckart. Daarbij komt zowel zijn ideologische als organisatorische invloed aan bod. Het bijeen brengen van de mensen die later zo’n grote rol in de geschiedenis zouden spelen is een belangrijk facet. Het fenomeen Derde Rijk en het Nationaal-Socialisme zijn echter groter dan één man heeft kunnen starten. In de steeds groter wordende beweging zijn uiteraard veel meer invloeden van belang geweest dan alleen die van Eckart.

In de introductie van het boek “Nazi Ideology before 1933“ van Barbara Miller Lane en Leila J. Rupp wordt in 20 bladzijden een goed doordachte en onderbouwde schets gegeven van de ontwikkeling van de Nazi ideologie. De door Miller Lane geschreven introductie was eerder verschenen in Central European History vol 7, no 1 (maart 1974). Het volgende is daarvan een korte samenvatting en interpretatie.

Het Nazisme is net zoals de meeste politieke stromingen een diffuus en veranderend gedachtengoed, dat in de zoektocht naar macht voortdurend van aard wordt bijgesteld en uitgebreid om “klanten“ te trekken. In die zoektocht kunnen duidelijke tijdperioden worden onderscheiden: De aanloop tot 1919, De vorming van de ideeën los van electorale bedoelingen tot de Hitlerputsch in 1923 (De periode 1919-1933 heet in Nazi ideologie de Kampfzeit), De NSDAP als partij op weg naar de macht tot 1933, Het ideologische opportunisme tot aan het begin van de oorlog in 1939, De Oorlogsmoraal tot 1942/43 en De Ondergangsmoraal tot aan “Stunde Null“ op 8-5-1945. Dit kan worden samengevat tot twee perioden: De tijd tot de macht werd veroverd in 1933 waarin de ideologie werd gevormd. En de tijd daarna, toen het kennelijk niet meer nodig was om draagvlak te behouden of uit te breiden. De ontwikkeling van de ideologie kwam in 1933 grotendeels tot stilstand. Bijvoorbeeld Rosenberg ging zich met nieuwe thema’s bezig houden en schreef vooral over kunst. Wel werd met de verovering van Europa het begrip Arier naar voren geschoven en raakte het Deutsche op de achtergrond, wat duidelijk bedoeld was voor de nieuwe “klanten”.

Het Nazi gedachtengoed is bepaald niet onderontwikkeld als het om productie gaat. De verzamelde geschriften van de “Nazi ideologen“ zoals Dietrich Eckart, Alfred Rosenberg, Gottfried Feder, Gregor Strasser, Otto Strasser en Richard Walter Darré, vormen één van de meest uitgebreide hoeveelheden politieke gedachten die ooit door een politieke groep over zo’n korte tijdsperiode is geproduceerd.

De pen, het woord en het beeld, zijn altijd de belangrijkste wapens van de Nazi’s geweest. Het hier als bijlage opgenomen “25 punten programma”, het landbouw programma van 1930 en het programma voor volledige werkgelegenheid van 1932 zijn de belangrijkste uitingen daarvan. De Nazi ideologen schreven in hoge mate in competitie met elkaar. Tot aan de dood van Eckart in 1923 werd er door de diverse ideologen over en weer altijd vriendelijk geschreven. En de vele publicaties in tijdschriften kwamen op het publiek over als van één beweging. Na 1933 was voor veel van de eerste ideologen helemaal geen plaats meer op het politieke toneel en werden ze door A.H. persoonlijk “Kaltgestellt“. In de tekst op het kaft van “Nazi Ideology before 1933“ staat treffend: “By the time the Nazis came to power,.., a group of interrelated assertions and official promises had been made to party followers and to the public. Hitler and the Third Reich had to accomodate this ideology, even when not implementing it“.


Toen Hitler eind 1919 in München bij De Beweging kwam, werd hij lid van de kring die Dietrich Eckart, Alfred Rosenberg en Gottfried Feder al in het voorjaar van 1919 vormden. Hitler, de “Trommler“, heeft aan de totstandkoming van de Nazi ideologie relatief weinig bijgedragen. Want ondanks de grote nadruk die op Mein Kampf is gelegd, is dat boek voor de vorming van het Nazi gedachtengeod relatief onbelangrijk geweest. Na het verschijnen waren veel aanhangers zelfs teleurgesteld omdat het vooral om de man zelf draaide en er geen goed verhaal in stond. Dat er zoveel van zijn verkocht, komt vooral doordat de Duitse Staat er tussen 1933 en 1945 6 miljoen exemplaren voor goed geld van heeft afgenomen. De NSDAP was in 1933 de erfgenaam van diverse bewegingen en Weimar partijen. De “denkers“ van het eerste uur (1919 - 1933) werkten niet aan een samenhangende ideologie. Gedeelde frustraties waren het cement van de groep. Een verloren oorlog, een economische crisis, het Germaanse nationalisme, anti-semitisme in zijn vele gedaantes en het geloof in een belangrijke rol voor een autoritaire Staat, waren bindende factoren van deze ideologen.


Gottfried Feder (Würzburg, 27 januari 1883 - Murnau am Staffelsee, 24 september 1941), was op het economische aspect gericht en had weinig binding met het anti-semitisme. In 1905 haalde hij de ingenieurstitel en in 1908 werd hij mede-eigenaar van een bouwbedrijf in München, in 1918 bouwde hij als één van de eersten een boot van beton. Van zijn kant komen de ideeën dat de Staat de kredietverlening en exploitatie van veel openbare voorzieningen voor haar rekening moest nemen en op die manier de economie moest regelen en aan inkomsten komen. Zijn socialisme was niet gericht op emancipatie van een arbeidersklasse, maar op centrale regeling van de economie door de Staat. Het idee was dat de Staat een parlement zou kennen waarin de corporaties zouden zijn vertegenwoordigd, dus een samenleving geordend op basis van de economie. Dit gedachtengoed was wel anti-kapitalistisch, maar niet socialistisch zoals wij dat woord begrijpen. Binnen de partij werd hij gehaat vanwege zijn arrogantie en starheid. Van 1924 tot 1936 zat hij voor de Nationalsozialistische Freiheitspartei (NSFB of NF) in de Reichstag, waar hij zich inzette voor onteigening van Joods bezit. De NSFB is niet erg belangrijk. Na 1933 is Feder door Hitler buiten spel gezet.


De broers Otto Johann Maximilian Strasser (10 september 1897 in Windsheim, Mittelfranken - 27 augustus 1974 in München) en Gregor Strasser (31 mei 1892 in Geisenfeld - 30 juni 1934 in Berlin) (Strasser wordt ook geschreven als Straßer) publiceerden tijdschiften zoals Der Angriff en NS-Montashefte. Otto werd lid van de NSDAP op 20 november 1925 met lidnr 23.918, na de heroprichting van de NSDAP op 26 februari 1925 was hij lid nr 9. Zij waren niet gericht op het völkische denken. Hun ideologie was gebaseerd op het zelfde soort socialisme als dat van Feder, niet op emancipatie van de arbeidersklasse gericht maar op een Staat die de samenleving regelt. Hun aandacht ging vooral uit naar de kleine boeren en het streven naar herbewapening en autarkie. Dit als belangrijke voorwaarde voor Duitsland om weer haar “rechtmatige plaats onder de naties” in te kunnen nemen, zeg: om een oorlog te kunnen voeren. Het waren geen vrienden van de Münchense groep. Ze hebben enige tijd samen gewerkt met Himmler en Goebels. Vanaf 1926 hadden de Strasser broers veel invloed op de partij, maar in 1930 zegde Otto zijn partijlidmaatschap op en in 1932 brak Gregor met Hitler. Gregor was een vriend van Ernst Julius Röhm, de SA leider die op 2 juli 1934 door de SS is vermoord in het kader van wat de Nacht van de Lange Messen heet. Otto Strassner was één van de eerste afvalligen die een oppositionele organisatie begon en de radio als open medium gebruikte om zijn boodschap uit te dragen. Hij runde vanaf 1934 de eerste Duitstalige ‘Geheimsender’. Via de korte golf was ‘Der Sender der Schwarzen Front’ actief. Iedere week werd een nieuwe rede opgenomen die steeds herhaald werd. Daarnaast werden er allerlei belangrijk krantenartikelen inzake de toenmalige toestand in de wereld voorgelezen, waardoor men een andere kijk kreeg op datgene wat Hitler en de zijnen verspreidden onder de Duitsers. (bron: Recensie van het boek “Geheimsender”, http://www.radiovisie.eu/int/nieuws.rvsp?art=00061801 -


Alfred Rosenberg (Reval (nu:Tallinn), Estland, 12 januari 1893 – Neurenberg, 16 oktober 1946) was vooral de man van het radicale biologisch gemotiveerde anti-semitisme. Het boek over de protocollen van de wijzen van Zion is via hem in het Nazi denken binnen gekomen. Rosenberg had de Russische revolutie van dichtbij meegemaakt en was een felle anti-communist geworden. Van hem kwam het idee over een Joods-Bolsjewisme dat de hele wereld wilde veroveren. Toen hij in in 1919 in München aankwam kreeg hij snel contact met de Thule organisatie en met Eckart, die ook Rosenberg zijn eerste geschrift in auf gut Deutsch publiceerde. Eckart stond duidelijk niet negatief tegenover de ideeën van Rosenberg, toch was het anti-semitisme van Eckart van een andere aard. Over Rosenberg is het nodige geschreven. Niet in de laatste plaats omdat hij zichzelf als belangrijker heeft weten voor te stellen, dan dat hij naar het zich laat aanzien was. Hij heeft voor zijn ideologische bijdrage aan het Nazi-kwaad de doodsstraf gekregen. Misschien kwam dat vooral door zijn eigen houding, andere “schrijftafel daders“ zijn er vaak met veel lichtere straffen of zonder straf vanaf gekomen..


Ricardo Walther Oscar Darré, bekend als Richard Walter Darré, is op 14 juli 1895 in de wijk Belgrano van Buenos Aires, Argentinië geboren en is op 5 september 1953 in München gestorven. Hij werd pas lid van de partij in juli 1930 en had NSDAP-lidnr 248.256 en SS nr 6.882. Vanaf 1931 was Darré de leider van het Rasse- und Siedlungshauptamt (RuSHA) binnen de SS. De latere “Reichsbaurnführer“ (gids/leider van de boeren) is de enige van de oorspronkelijk ideologen die later grote macht binnen de partij had. Zijn rol in het Derde Rijk is dan ook het best bestudeerd van de hier genoemde ideologen. De laatste jaren voor 1945 bracht hij teruggetrokken door in een huis op de Schorfheide, het gebied ten noorden van Berlijn waar Alt-Rehse ligt en ook Carinhall lag. Na de oorlog werd hij gearresteerd en op 14 april 1949 tot 7 jaar gevangenisstraf veroordeeld, maar Darré mocht de gevangenis in Landsberg am Lech in augustus 1950 al weer als vrij man verlaten.

Lees verder: Hitlers theologie, Dietrich Eckart

Bronnen o.a.:

  • Nazi Ideology before 1933, Barbara Miller Lane en Leila J. Rupp
  • Hitlers Theologie, Rainer Bucher
  • Die politische Religion des Nationalsozialismus, Claus-Ekkehard Bärsch
  • Hitlers Religion, Michael Hesemann
  • Nacht und Nebel, Floris B. Bakels



Zie verder: Afsluitende opmerkingen over het Derde Rijk, DAP-NSDAP, De Moraal - Anständig geblieben, Het 25 punten programma van de NSDAP, Het Nationaal Socialisme, Hitlers theologie, Holocaust en Shoah, KDF - Kraft durch Freude, Montségur, Nazi Weltanschauung en de Ideologen, Occultisme, Oorsprong van Duitsland en het Nationaal-Socialisme, Opvoeding en onderwijs, Otto Rahn, Swastika logo, Tijdlijn van de Nazi pre-historie, Toespraak van Himmler op 4 Oktober 1943 in Poznan, Wolfram von Sievers, Literatuurlijst, Voorbij het Inferno